Društvo

Patrijarh German – Mudri jerarh koji je Srpsku crkvu proveo kroz oganj komunizma

28. avgust 2026.

DANAS, sa neophodne istorijske distance, 43. poglavara Srpske pravoslavne crkve pamtimo kao istinskog čuvara vere, veštog diplomatu i graditelja čija je upornost nadživela jedan bezbožnički sistem.

35 ГОДИНА ОД УПОКОЈЕЊА: Патријарх Герман – Мудри јерарх који је Српску цркву провео кроз огањ комунизма

Srpska pravoslavna crkva i verni narod ovih se dana molitveno sećaju jednog od najznačajnijih, najprogonjenijih, ali i dugo najnepravednije ocenjivanih jerarha u našoj savremenoj istoriji. Navršava se tačno tri i po decenije otkako se upokojio patrijarh srpski German (1899–1991), čovek koji je bio na čelu SPC čvrsto pune 32 godine, uspešno je vodeći kroz najcrnje oluje i pritiske totalitarnog režima.

Tim povodom, patrijarh Porfirije služio je u beogradskoj Crkvi Svetog Marka svečani parastos na mestu gde ovaj veliki poglavar, po sopstvenoj želji, počiva. Ovaj molitveni čin bio je prilika za dostojanstven omaž prvojerarhu koji je svesno žrtvovao lični ugled da bi sačuvao suštinu i biće srpske crkve, u vreme kada je država činila sve da je potpuno potisne na margine istorijske scene.

Od svetovnog života do patrijaršijskog trona

Životni put Hranislava Đorića, potonjeg patrijarha Germana, bio je nesvakidašnji spoj svetovnih iskušenja i uzvišene duhovne misije. Rođen u Jošaničkoj Banji, on je pre primanja monaškog postriga bio porodični čovek, pažljiv otac i pregalački parohijski sveštenik. Nakon što mu je supruga Olga prerano preminula, ostavivši ga da se sam suočava sa bremenom života, promisao Božija usmerila ga je ka monaštvu, te je postrig primio 1951. godine u carskoj lavri – manastiru Studenici.

Njegova izuzetna inteligencija, diplomatski talenat i odanost Crkvi doveli su do toga da 13. septembra 1958. godine bude izabran za 43. poglavara Srpske pravoslavne crkve na tronu Svetoga Save. Na čelu Crkve ostao je sve do 1990. godine, kada je zbog teške i duge bolesti umirovljen, ostavljajući tron svom duhovnom čedu i nasledniku, patrijarhu Pavlu.

Krst koji je nosio

Malo je onih koji danas znaju kakvu je tešku porodičnu golgotu prošao patrijarh German i sa kakvim se dubokim ranama na srcu celog života borio. Na samom kraju Drugog svetskog rata, novi komunistički režim je u masovnim posleratnim represijama, bez suđenja, svirepo streljao njegovog starijeg sina Mihaila. Mlađi sin Vlastimir, koji će kasnije postati ugledni protođakon i profesor beogradske bogoslovije, pošteđen je sigurne smrti samo zato što je u tom trenutku bio maloletan.

Ipak, Vlastimir je ceo svoj vek proveo pod budnim okom zloglasne UDBE. Ovu živu porodičnu ranu bezbožničke vlasti su decenijama bezočno koristile kao sredstvo tajnog oružja i stalnog psihološkog pritiska. Držeći patrijarha pod perfidnom ucenom kroz bezbednost njegovog jedinog preživelog sina, komunistički vlastodršci su neprekidno pokušavali da slome njegov otpor, ali je on taj preteški krst nosio u tišini, dostojanstveno, ne pokleknuvši pred velikim iskušenjima.

Tiha i mudra borba sa komunistima

U javnosti je, usled teških diplomatskih kompromisa koje je bio prinuđen da čini kako bi Crkva uopšte opstala, neretko nepravedno nazivan „crvenim patrijarhom“. Međutim, iza zatvorenih vrata Državne komisije za verska pitanja, patrijarh German je vodio lavovsku i iscrpljujuću borbu. Suočio se sa državno izazvanim raskolima u Americi i Makedoniji, infiltracijom tajnih službi u crkvene redove i sistematskim pokušajima potpunog uništenja vere.

Svestan da bi otvoreni sukob sa totalitarnim režimom značio fizičku likvidaciju sveštenstva i zatvaranje hramova, on je svesno žrtvovao sopstveni ugled u očima savremenika, birajući taktiku mudre popustljivosti koja je Srpskoj pravoslavnoj crkvi omogućila da preživi najteže decenije. Onima koji su ga kritikovali zbog kompromisa sa bezbožnicima, patrijarh je kratko poručivao da je lako biti heroj iz daljine, ali da je teško čuvati oltare tamo gde bezbožnici drže ključeve države. O svojoj taktici opstanka često je govorio kako se savija pod olujom, ali se savija upravo zato da se stablo Srpske pravoslavne crkve ne bi slomilo, jer će oluja proći, a stablo mora ostati uspravno za buduće generacije.

Vaskrs Hrama Svetog Save

Najveći i najvidljiviji spomenik njegovog tridesetogodišnjeg pastirskog služenja na čelu Srpske pravoslavne crkve jeste nastavak gradnje Hrama Svetog Save na Vračaru. Nakon Drugog svetskog rata, temelji najvećeg srpskog svetilišta bili su pretvoreni u parking Gradske čistoće, dok su komunističke vlasti uporno tražile da se Crkva trajno odrekne tog zemljišta. Patrijarh German je tada pokazao gvozdenu upornost koja će ostati upisana u analima istorije, uputivši čak 88 zvaničnih molbi koje su komunističke vođe hladnokrvno odbijale. Tek iz 89. puta, 1984. godine, komunsitički režim je konačno popustio pred njegovom nepokolebljivošću i dobijena je dozvola za nastavak gradnje.

Istorijska Sveta Liturgija unutar zidina Hrama, služena 1985. godine, okupila je preko 100.000 vernika, što je označilo istinski duhovni vaskrs srpskog naroda. Prethodno, 2. septembra 1984. godine, prilikom osvećenja novopodignute crkve u stratištu srpskog naroda gde je počinjen svirepi genocid – Jasenovcu, patrijarh German je izgovorio istorijsku rečenicu koja je postala zavetni temelj srpske kulture sećanja: „Da oprostimo moramo, jer smo hrišćani; da zaboravimo ne smemo, jer bismo time izdali one milione nevinih žrtava koji su ovde svojom krvlju natopili ovu mučeničku zemlju.“

Patrijarh German u očima drugih patrijaraha

U međunarodnim pravoslavnim krugovima patrijarh German je uživao ogroman status i poštovanje kao vrhunski crkveni diplomata. Ruski patrijarsi Aleksije I i Pimen, koji su i sami krvarili pod sovjetskom komunističkom čizmom, videli su u Germanu svojevrsni „prozor u svet“ i snažan bedem za odbranu svetih kanona, pružajući mu apsolutnu podršku. Istovetan stav delio je i tadašnji Vaseljenski patrijarh Atinagora, koji je srpskog prvojerarha javno nazivao „velikim mirotvorcem pravoslavnog Istoka“, redovno tražeći njegove vredne savete u vezi sa komplikovanim problemima u dijaspori.

Štit iza kojeg je teologija procvetala

Da je taktika patrijarha Germana bila spasonosna za Srpsku pravoslavnu crkvu, kasnije su posvedočili najveći duhovnici i teolozi našeg doba. Njegov direktni naslednik, patrijarh Pavle, sažeo je epohu patrijarha Germana u jednu rečenicu, naglasivši kako je njegovo vreme bilo vreme sejanja u suzama, dok mi danas žanjemo plodove njegove upornosti. Dugogodišnji član Svetog arhijerejskog sinoda, episkop bački Irinej (Bulović), ukazao je na to da je German pokazao karakter od čelika tamo gde je bilo najvažnije – u odbrani crkvenih kanona od partijskih dekreta.

Blaženopočivši mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije (Radović) naglasio je čudotvorne aspekte Germanovog delovanja, ističući da je svojom mudrošću i trpljenjem uspeo da sačuva jedinstvo Crkve, te da je ono što je on uradio za Hram Svetog Save ravno istinskom čudu. Slično tome, blaženopočivši vladika zahumsko-hercegovački Atanasije (Jevtić) ostavio je možda najslikovitije svedočanstvo, priznajući da su oni kao mladi teolozi tada bili vatreni i tražili što otvoreniji sukob sa komunistima, dok je starac German znao ono što oni nisu – da bi ih totalitarni režim u tom trenutku jednostavno zgazio. Patrijarh German je zapravo bio štit koji je primao udarce na sebe, a njih puštao da uče, pišu i putuju po svetu, zbog čega je savremena srpska teologija procvetala upravo iza njegovih leđa.

Spasilac Hilandara

Pored velikih borbi na domaćem terenu, patrijarh German je odigrao ključnu, istorijsku ulogu u očuvanju srpskog identiteta Svete Gore. Sredinom prošlog veka, carskoj lavri Hilandaru pretila je neposredna opasnost da, usled kritičnog nedostatka srpskih monaha, pređe u tuđe, odnosno grčke ruke, što bi bio nenadoknadiv i trajan gubitak za celokupnu srpsku kulturu i duhovnu baštinu.

Patrijarh German je tada pokrenuo vanredne diplomatske aktivnosti i, uprkos izuzetno strogim grčkim vojnim i državnim propisima iz doba Hladnog rata, uspeo da izdejstvuje redovno slanje novih, mlađih srpskih monaha iz otadžbine na Atos. Tim presudnim i dalekovidim korakom, Hilandar je spasen od otuđenja i sačuvan kao vekovni svetionik srpske pismenosti, istorije i vere.

Istorijski trijumf strpljenja nad prolaznošću sile

Danas, trideset i pet godina nakon što se preselio u večnost, patrijarh German zauzima mesto koje mu u istoriji Srpske pravoslavne crkve s pravom pripada – mesto mudrog kormilara koji je uspeo da u nemogućim okolnostima sačuva crkveni brod od brodoloma. Ovaj veliki jerarh ostvario je ono što je delovalo nezamislivo: preveo je Srpsku crkvu preko „crvenog Golog otoka“ tako da ostane živa, jedinstvena i uspravna.

Spasio je biće Crkve, odbranio njene kanone, podigao hram na Vračaru, iz pepela i ostavio svom nasledniku čvrste temelje na kojima je bilo moguće graditi potonju duhovnu obnovu koja svoje višestruke plodove daje u vreme aktuelnog patrijarha Porfirija i predsednika Srbije Aleksandra Vučića. Zato mu srpski narod danas duguje iskreno poštovanje i večnu zahvalnost.

BONUS VIDEO:
Jovo Bakić preti patrijarhu Porfiriju i predsedniku Vučiću