Profesor Slavko Petaković govori o jednom od gorućih naučnih pitanja

Odgovor na pitanje – čija je dubrovačka književnost, srpska ili hrvatska – davali su srpski filolozi u zamašnom vremenskom luku, od početka devetnaestog veka – kada su zasnivani čvršći temelji srpske književne istoriografije i kada su pojačana nastojanja da se ponude odgovor u vezi sa obimom, supstancijalnošću i periodizacijom srpske književnosti – do našeg vremena. Kada se sagleda stanovište magistralne trase srpske filologije, utvrđuje se da je dominantno uverenje, kristalizovano najpreciznije u iskazu akademika Pavla Popovića, potom ponovljeno u više navrata: dubrovačka književnost je “srpska bar koliko i hrvatska” i predstavlja značajan deo srpskog kulturnog nasleđa.

Ovo u razgovoru za “Nosvosti” kaže prof. dr Slavko Petaković koji je nedavno objavio novu knjigu “Tokovima književne istorije” u izdanju Srpske književne zadruge, koja istražuje kako je dubrovačka književnost tumačena u srpskoj istoriografiji i kako su se oblikovali srpsko-hrvatski sporovi o njenoj pripadnosti.

Prof. Petaković naglašava i da uverenje da je dubrovačka književnost srpska bar koliko i hrvatska, deli čitav niz naučnika koji pripadaju jednoj od najizdašnijih žica naše nauke o književnosti – beogradskoj raguzeološkoj školi – kao što su, osim pomenutog akademika Popovića, akademici Petar Kolendić, Jorjo Tadić, Dragoljub Pavlović, Miroslav Pantić i Zlata Bojović.

Na osnovu čega je utemeljeno to stanovište?

– To stanovište utemeljeno je na neposrednom izučavanju građe, pre svega u dubrovačkom arhivu, potom i u drugim sličnim institucijama, u kulturnim i naučnim centrima širom sveta, dakle na direktnom proučavanju književnih, istorijskih i svakovrsnih izvora prevažnih za razumevanje materije koja je bila u središtu njihove pažnje. Istakao bih i da su u knjizi “Dubrovačka književnost u srpskoj istoriji književnosti. Rečnik proučavalaca”, na osnovu sistematskog sabiranja znanja o radu na polju raguzeoloških studija, dati biobibliografski podaci o više od četiri stotine šezdeset srpskih izučavalaca različitih specijalističkih usmerenja koji su u vremenskom luku od dve stotine godina iz različitih uglova istraživali višestrane aspekte dubrovačke kulturno-istorijske baštine.

Da li i Vi kao profesor dubrovačke književnosti u potpunosti delite mišljenje svojih prethodnika?

– Kao i moji profesori i prethodnici, smatram da je dubrovačka književnost najšire gledano južnoslovenska, uže dubrovačka ili konkretnije “srpska bar koliko hrvatska”. Takvo stanovište formirano je na osnovu dugog, iscrpnog bavljenja ovim pitanjem. Pritom smatram da svaka strana, i srpska i hrvatska, ima pravo da u skladu sa svojim nazorima razmatra dubrovačku književnost.

Ipak, hrvatska intelektualna javnost žestoko se protivi takvim stavovima srpskih naučnika.

– Protivim se zabranjivanju srpskim naučnicima da održavaju svoje viđenje. Nikada nisam posvedočio da je neko od srpskih raguzeologa izjavio da hrvatskim kolegama treba osporiti mogućnost da razvijaju svoje viđenje niti sam i sam nešto takvo bilo kada zastupao. S druge, hrvatske, strane neretko su se čule optužbe protiv srpskih raguzeologa koje su, svedoci smo bili u skorije vreme, prerasli u jednom slučaju – ime aktera nije vredno spomena, a radi se o proučavaocu dubrovačke kulturne baštine – i u otvorene srbomrziteljske stavove. Protivim se najodlučnije i pođarivanju ili ispoljavanju u javnom prostoru – a u tome shodno današnjem vremenu prednjače društvene mreže – stavova ostrašćenih laika koji bezbrižno zaboravljaju, prepuštajući se sladostrasnom vređanju neistomišljenika, da je za iole ozbiljno razmatranje specifičnih pitanja kao što je identitet dubrovačke književnosti neophodna duboko fundirana naučna sprema.

Srpski filolozi nisu uvek imali jedinstven stav, za razliku od hrvatskih kolega.

– Tradicionalna srpska filologija, od praga devetnaestog veka nadalje, nije se dvoumila u vezi sa srpskim karakterom dubrovačke književnosti. Ta linija u izvesnim istorijskim trenucima bila je marginalizovana i osenjena političkim pritiskom ili ideološkim opredeljenjem pojedinaca da se u Kraljevini SHS odnosno Jugoslaviji, potom u drugoj Jugoslaviji, u ime stvaranja jugoslovenskog identiteta i proklamovanog bratstva i jedinstva, ne sme otvarati ovo, potencijalno žarište neuralgije u odnosima konstitutivnih naroda, i da je bolje, u Kraljevini pristati na uopštenu jugoslovensku, a u socijalističkoj/komunističkoj Jugoslaviji na otvoreno prohrvatsku perspektivu. Pretnje represivnim merama bile su naročito izražene u periodu Titove Jugoslavije, pa je na primer Komisija za izradu udžbenika iz istorije naroda Jugoslavije 1949. godine zauzela stav da o dubrovačkoj književnosti i pojedinim piscima treba da pišu istoričari iz Hrvatske.

Istorijski institut u Dubrovniku, formiran polovinom dvadesetog stoleća kao savezna institucija, ubrzo po osnivanju prešao je u isključivu republičku nadležnost Hrvatske. Akademicima SANU i univerzitetskim prfesorima iz Beograda prećeno je prijavom partijskom Politbirou zbog “kriminalnog delikta” i pozivanjem “na red” budući da su govorili o relacijama starog Dubrovnika i Srbije. Pretnju je izrekao Miroslav Krleža. Na koncu, naučna paradigma tradicionalne srpske filologije izdržala je svakovrsne ideološke napone i nastavila svoj život uprkos svim izazovima sa kojima se susretala.

Ni u savremeno doba ništa se nije promenilo. Koliko danas politika utiče na nauku?

– U novije vreme, što će reći i u naše dane, pogled na dubrovačku književnost koji počiva na uverenju da ona čak i najmanje veze sa srpskim kulturnim korpusom proglašava se učestalo na hrvatskoj strani gradivnim elementom nekakvog velikosrpskog, hegemonističkog projekta – što je, decidno tvrdim, sušta besmislica jer čitava rasprava o identitetu dubrovačke književnosti pripada akademskom polju i ne odražava se na savremene političke konstelacije. Srpska raguzeološka škola esencijalno nikada nije počivala na bilo kakvoj političkoj ili ideološkoj podlozi niti je želela da bude stožer niti sredstvo neke političko-ideološke orijentacije. Nedobronamernim kvalifikacijama i politizovanju nauka se opire autentičnim i jedino opravdanim sredstvima – objektivnim, nepristrasnim i svestranim naučnim pristupom istorijskim izvorima na čijem tumačenju uspostavlja svoju platformu.

Vi, takođe, smatrate da je Dubrovnik možda i najveća riznica građe za proučavanje istorije srednjovekovne Srbije.

– Dubrovačka republika bila je uvek u tesnim, mada ne uvek i u savršeno prijateljskim, odnosima sa srpskim srednjovekovnim vladarima. Još 1219. godine na području Stona, na Pelješcu, bila je uspostavljena Humska eparhija koju je zasnovao Sveti Sava. Car Dušan pomogao je osnivanje jedne biblioteke u Dubrovniku; Republici je ustupio 1333. godine Ston ii Pelješac pod određenim uslovima, a zna se da je jedan broj mladića sa svog dvora poslao na školovanje u Dubrovnik, dok je u svoje okruženje sa istom namerom primio nekoliko Dubrovčana. Despota Đurđa nazivali su Dubrovčani svojim “jedinstvenim prijateljem i zaštitnikom”; dubrovačka vlast isticala je, naravno uz izvesno preterivanje ali u osnovi tačno, da su joj u Srbiji “sav obrt robe i sva imovina”. Mnogi srpski vladari deponovali su svoje blago u trenucima pogibeljnim za državu upravo u Dubrovniku. Mnoštvo dokumenata o odnosima Dubrovačke republike i Srbije pohranjeno je u dubrovačkom arhivu, te je on istinska riznica za izučavanje naše nacionalne istorije.

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije